Το έθιμο του Κλήδονα στη Κρήτη

Ο Κλήδονας είναι ένα ελληνικό έθιμο που τελείται σήμερα στις 24 Ιουνίου, την ημέρα του Αγίου Ιωάννου. Στην Κρήτη την παραμονή του Αϊ-Γιαννιού, οι ανύπανδρες κοπέλες μαζεύονται σε ένα από τα σπίτια του χωριού, όπου αναθέτουν σε κάποια ή σε κάποιες από αυτές να φέρουν από το πηγάδι ή την πηγή το «αμίλητο νερό».  Επιστρέφοντας στο σπίτι όπου τελείται ο κλήδονας, το νερό μπαίνει σε πήλινο δοχείο, την υδροφόρο, στο οποίο η κάθε κοπέλα ρίχνει ένα αντικείμενο (μήλο πράσινο ή κόκκινο, κόσμημα, κλειδί κ.α.), το λεγόμενο ριζικάρι. Στη συνέχεια το δοχείο σκεπάζεται με κόκκινο ύφασμα, το οποίο δένεται γερά με ένα κορδόνι («κλειδώνεται») και τοποθετείται σε ταράτσα ή άλλο ανοιχτό χώρο. Εκεί παραμένει όλη τη νύχτα υπό το φως των άστρων. Οι κοπέλες επιστρέφουν ύστερα στα σπίτια τους. Λέγεται ότι τη νύχτα αυτή θα δουν στα όνειρά τους το μελλοντικό τους σύζυγο. Ανήμερα του Αϊ-Γιαννιού, αλλά πριν βγει ο ήλιος -ώστε να μην εξουδετερωθεί η μαγική επιρροή των άστρων-, η υδροφόρος νεαρή της προηγουμένης φέρνει μέσα στο σπίτι το αγγείο. Το μεσημέρι, ή το απόγευμα, συναθροίζονται πάλι οι ανύπανδρες κοπέλες. Αυτήν τη φορά όμως στην ομήγυρη μπορούν να συμμετέχουν και παντρεμένες γυναίκες, συγγενείς και γείτονες και των δύο φύλων, καλεσμένοι για να παίξουν το ρόλο μαρτύρων της μαντικής διαδικασίας. Καθισμένη στο κέντρο της συντροφιάς, η υδροφόρος νεαρή ανασύρει ένα-ένα από το αγγείο τα αντικείμενα, που αντιστοιχούν στο «ριζικό» κάθε κοπέλας και μια άλλη, κάποια που έχει ποιητικό ή μαντικό ταλέντο απαγγέλει ταυτόχρονα τυχαίες μαντινάδες. Μαντινάδες που είναι επηρεασμένες απλώς και μόνο από τη θέα του ριζικαριού, αφού η μαντιναδολόγος δεν ξέρει σε ποιον ανήκει το κάθε ριζικάρι. Η μαντινάδα που αντιστοιχεί στο αντικείμενο (ριζικάρι) της κάθε κοπέλας θεωρείται ότι προμηνάει το μέλλον της και σχολιάζεται από τους υπόλοιπους, που προτείνουν τη δική τους ερμηνεία σε σχέση με την ενδιαφερόμενη. Ο ΚΑΘΡΕΠΤΗΣ, ΤΟ ΠΗΓΑΔΙ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΑ Μετά που θα βγουν όλα τα ριζικάρια από το υδροφόρο αγγείο, η υδροφόρος νεαρά χύνει το νερό του αγγείου μέσα σε ένα πηγάδι σταυρωτά και στη συνέχεια το σκεπάζει με ένα κόκκινο πανί. Το μεσημέρι ή τα μεσάνυκτα οι κοπέλες, ενίοτε και νεαροί, σηκώνουν προσεκτικά το πανί, ώστε να μη δει φως το νερό του πηγαδιού, και βάζουν μέσα το κεφάλι τους. Συνάμα η υδροφόρος με ένα καθρέπτη κατεβάζει τις ακτίνες του ήλιου ή του φεγγαριού μέσα στο πηγάδι και οι κοπέλες ρίχνοντας με ειδικό τρόπο μια – μια τα ριζικάρια τους μέσα στο πηγάδι και εκεί στα κύματα του νερού του πηγαδιού οι παριστάμενοι βλέπουν υπερφυσικά ή μεταφυσικά φαινόμενα, τα  οποία επεξηγούν μετά οι μεγαλύτερες και μυημένες γυναίκες, όπως επίσης και αγαπημένα πρόσωπα που έχουν πεθάνει ή το πρόσωπο που θα παντρευτούν κ.α. Λέγεται επίσης ότι ανάλογο με το πρώτο πρόσωπο που θα δουν αυτοί που είχαν σκύψει το πηγάδι μετά που θα βγάλουν έξω το κεφάλι τους, ανάλογο θα είναι και π.χ. το παιδί που θα γεννηθεί, δηλαδή αν δουν άντρα, αγόρι θα είναι το παιδί που θα γεννήσει μια γυναίκα έγκυος, ή το ίδιο όνομα θα έχει εκείνος που θα παντρευτούν κ.τ.λ. ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΛΕΞΗΣ «ΚΛΗΔΟΝΑΣ» Η λέξη «ο κλήδονας» παράγεται από την αρχαία λέξη «η κληδών», η οποία αναφέρεται στον Παυσανία (Βοιωτικά), Όμηρο κ.α. Κληδών ονομαζόταν ο προγνωστικός ήχος, το μαντικό σημάδι και κατ’ επέκταση το άκουσμα του οιωνισμού ή προφητείας, ο συνδυασμός τυχαίων και ασυνάρτητων λέξεων ή πράξεων κατά τη διάρκεια μαντικής τελετής στον οποίο αποδιδόταν προφητική σημασία.  Σύμφωνα με ορισμένους η λέξη «Κλήδωνας» προέρχεται από τη λέξη κλειδί που ανοίγει και κλείνει το κουτί τη τύχης, εξ ου και οι μαντινάδες: Κλειδώνουμε τον κλήδονα μ’ ένα μικιό κλειδάκι  κι απόης τον αφήνουμε έξω στο φεγγαράκι Κλειδώσετε τον κλήδονα με δόξα και με χάρη Κι απού ‘χει μήλο κόκκινο ταχυτέρου (αύριο) να το πάρει Ωστόσο η σωστή προέλευση της είναι από την αρχαία λέξη «κλήδων» (με ήτα) που στον Όμηρο σημαίνει μαντικό σημάδι, προφητεία. Άλλο οι λέξεις «κλειδί, κλειδώνω κ.α.» και άλλο οι λέξεις «κληδών, κλήδονας κ.α.» Απλώς και οι δυο ομάδες αυτές  των λέξεων έχουν πρόγονο την αυτή ρίζα, την ρίζα «κλε-», πρβ και: «κλείθρον = αττικά κλήθρον», κλείς = ιωνικά κληίς. Παράβαλε επίσης ότι: Κλειώ – κλείζω = εγκωμιάζω (από το κλέος)  και  κληδών ή κλεηδών ή κληηδών (από το κλέος και άδω) κ.α. =   φημί ή καλέω, διαλαλώ, εγκωμιάζω κ.α.. Παράγωγα: κληδονίζω = μαντευομαι, κληδόνισμα = σημείο, οιωνός κ. Σημειώνεται ότι: α) Όσοι παρακολουθούν την εν λόγω ιεροτελεστία πρέπει λέει να είναι με αυτοσυγκέντρωση, αλλά και μύηση, γιατί υπάρχουν και μυστικά για την παρούσα ιεροτελεστία. β) Αν το πηγάδι δεν έχει καθάριο και πόσιμο νερό δεν γίνεται να γίνει κλήδονας         Πηγή:ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ   ΠΕΔΙΑΔΙΤΩΝ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ  Ο ΑΙ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ Η ΥΔΡΟΦΟΡΟΣ, ΤΑ ΡΙΖΙΚΑΡΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΜΑΝΤΙΝΑΔΕΣ ΜΑΝΤΙΝΑΔΕΣ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ Σα μάθει ο σκύλος γράμματα κι η όρθα να διαβάζει τότε κι εσυ θα παντρευτείς να καμει ο κόσμος χάζι Σισαμωτό  γαρύφαλο, σισαμωτό κουλούρι Ετσά χαμε ένα γάιδαρο και του μοιαζε στη μούρη Μπόλικα ψώματα γροικώ τη μέρα του Κληδόνου, μα στη βουλή μας τα γροικώ ολοχρονίς του χρόνου. Φέρτε τ’ αμίλητο νερό νεράιδες του Κληδόνου, κι ας τάξουμε στη χάρη του ν’άρθουμε και του χρόνου. Η μαντινάδα κι η πορδή δεν μοιάζουνε καθόλου η μια 'ναι μήνυμα του νου κι η άλλη 'ναι του κώλου. Η μαντινάδα τη δουλεία του τηλεγράφου κάνει πέμπει ο νιος τα σήματα κι η κοπελιά τα πιάνει Στην αγκαλιά μου φέρε τη Αι Γιάννη να σου τάξω όλα τα ρίφια και τ' αρνιά στη χάρη σου να σφάξω Κλήδονα, κόρη σου ζητώ απου να θέλει αφέντη, τεχνίτρα και ακούραστη στου κρεβαθιού το γλέντι Μες στο σταμνί του Κλήδονα δυο κερασάκια βάνω να δω αν βγουν αληθινά τα όνειρα που κάνω Έβαλα για τον Κλήδονα αγίνωτο νεράτζι 'πο μια νερατζολεμονιά πού 'χει την ομορφιά τζη Με τ' όνομά τζη έβαλα μια βέρα στην κουρούπα βαλ' τη Αι Γιάννη μου αν θες στην κοπελιά που σού 'πα Τα αρχικά σου εσκάλισα εις το βερύκοκό μου κι ανε ταιριάξεις αλλουνού θα σκάσω απ' το κακό μου Όλο το...λάδι τσι χρονιάς Άι Γιάννη θα στο δώσω αν μάθω την καρδούλα τζη πως θα την ξεκλειδώσω Βγαίνει το μήλο τ' άρχοντα του πρώτου μας λεβέντη του πρώτου μας ντεληκανή στα λούσα και στο γλέντι Καθημερνώς τον Κλήδονα φαίνεται πως γιορτάζεις πίνεις τ' αμίλητο νερό και λόγο δε μου βγάνεις Ας πιει τ' αμίλητο νερό μα μένα μη μου δώσει για να τση λέω σ' αγαπώ μέχρι να ξημερώσει Σεβντά βαστώ, σεβντά πουλώ, σεβντάδες καμπανίζω τον εδικό σου το σεβντά δεν τονε νταγιαντίζω. Σεβντά χεις κακορίζικο μα ήντα μπορώ να κάνω απού τονε βαστώ κι εγώ στην κεφαλή μου απάνω. Στον ουρανό κι αν ανεβείς στα σύννεφα κι αν τρέξεις στου ήλιου την κορφή να βγεις στα χέρια μου θα πέσεις. Οντε σε γέννα η μάνα σου ακούμπησε στη βρύση κι ήκαμε να λεβέντη γυιό ωσάν το κυπαρίσι. Με τση φωτιές του Αϊ-Γιαννιού είδα την ομορφιά σου, κ' είπα να πέσω να καώ μέσα στην αγκαλιά σου. Του Κλήδονα τα μυστικά κανείς δεν τα κατέχει, μόνο τ' αμίλητο νερό που στο κουρούπι έχει